Tarihi Mekanlar Kişisel Ansiklopedi Erol ŞAŞMAZ

Ana Sayfa | Üye Kayıt | Üye Giriş | İletişim

AZİZ MAHMUT HÜDAYİ KÜLLİYESİ –ÜSKÜDAR -İSTANBUL

İstanbul Boğazı’nın Anadolu yakasında Üsküdar Doğancılar Aziz Mahmut Hüdayi mahallesinde Aziz Mektebi sokağına cepheli olarak 1589-1595 yılları arasında inşa edilmiştir. Aziz Mahmut Hüdayi’nin türbesi ve tekkesi etrafında oluşmuş olan bu külliye ‘’asitane’’ ve ‘’pir evi’’ sıfatları ile Celvetiye tarikatının merkezini teşkil etmiş önemli bir tekkedir. Osmanlı kaynaklarında Hazreti Hüdayi Asithanesi, Hüdayi Mahmut Asitanesi, Hüdayi Aziz Mahmut Efendi Tekkesi, Hankah-ı Celveti, Aziz Mahmut Hüdayi Hankahı isimleri verilir.
MAHMUT HÜDAYİ:
Fadlullah bin Mahmut'un oğludur. Çocukluğu Sivrihisar'da geçti. Küçük Ayasofya Medresesinde tahsiline devam etti. Çok zeki olup bir defa okuduğunu zihninde tutar, tekrar kitaba bakmaya lüzum hissetmezdi. Hocalarından Nazırzade Ramazan Efendi, ona hususi bir ihtimam gösterdi. Mahmut Hüdayi genç yaşta; tefsir, hadis, fıkıh ve zamanın fen ilimlerinde büyük bir alim oldu. Hocası Nazırzade onu yanına yardımcı olarak aldı. Mahmut Hüdayi, bir taraftan hocası Ramazan Efendiye yardım ederken, diğer yandan da Halveti yolunun şeyhlerinden Muslihittin Efendinin sohbetlerine katılarak tasavvuf yolunda ilerlemeye çalıştı. Bu arada hocası Nazırzade'nin, Edirne'de bulunan Sultan Selim Medresesine tayini çıktı. Mahmut Hüdayi, yirmi sekiz yaşında iken hocası ile Edirne'ye gitti. Ramazan Efendi, kısa bir süre Edirne'de müderrislik yaptıktan sonra, Şam ve Mısır'a kadı tayin edildi. Talebesi Mahmut Hüdayi'yi oraya da götürdü. Mahmut Hüdayi Mısır'da Halveti şeyhlerinden Kerimüttin'den ders alarak, tasavvuf yolunda yetişmeye çalıştı.

KÜLLİYE GENEL YERLEŞKESİ:

Ana kapıdan batıya doğru merdivenler ve setlerle arazi eğilimine göre tırmanılmaktadır. Buraya Hüdayi avlusu yolu da denir. Bu yıl boyunca solda Hüdayi Türbesi ile daha sonra buna dışarıdan bitiştirilmiş olan tekke şeyhleriyle aile fertlerinin gömüldüğü türbe. Hüdayi Türbesinin arkasında bu yapıya bitişik olarak yer alan cami ve tevhithane bunun batısında dar bir aralıktan sonra içinde Kaya Sultan’ın ( ö.1659 ) kızı Fatma Hanım Sultan ( ö.1727 ) ait açık türbeyi barındıran hazire parçası sıralanmaktadır. Bu hazirenin batısında, Aziz Efendi mektebi sokağının kuzeye doğru kıvrılan kesimini arkasında, duvarlarla çevrili bir bahçenin içinde harem dairesi ile müstakil mutfağı bulunmaktadır. Hüdayi avlusu sokağının kuzey yakasında ise en altta küçük meşrutadan sonra sırayla yerden yüksek hazire parçası, mutfak ile buna bitişik hünkar mahfili girişi, abdest muslukları, kütüphane ve yine bir bölüm hazire yer almaktadır. Abdest musluklarının sıralandırdığı duvar, arsanın kuzey kesimini ayıran bir duvardır. Musluklar dizisini ikiye bölen bir kapıdan geçilen bu bölümde vaktiyle derviş hücreleri, kahve ocağı, taamhane ve diğer selamlık bölümleri bulunmaktadır. Ahşap olarak inşa edilmiş bu yapı bugün günümüze gelememiştir. Hüdayi Avlusu yoluyla, Hüdayi Mahmut sokağının birleştiği noktada külliyenin ikinci kapısı bulunur. Yine bu bölgede bulunan meşrutalardan iki tanesi bahçeler içinde bulunmaktadır.

KÜLLİYE CAMİ TEVHİTHANESİ:

Yapı dikdörtgen planlı, kagir duvarlı, ahşap çatılı, biri bodrum, bir de mahfillerin bulunduğu üst kat olmak üzere üç katlıdır. Bütün açıklıklar basık yuvarlak kemerli olup, dış cephede pencere hizalarında ve saçakta yatay silmeler mevcuttur. Zemin katta namaza ve ayinlere ayrılmış olan dikdörtgen alanlı bir mekandır. Bu mekan kıble yönündedir. Bunu batıda ve kuzeyde erkeklere mahsus, zeminde bir seki ile yükseltilmiş mahfiller kuşatmaktadır. Bu mahfillerin sınırında ahşap korkuluklar arasında üst kat mahfillerini taşıyan ve kısa bir parapet duvarından sonra tavana kadar devam eden kare kesitli ve plastır başlıklı ahşap sütunlar sıralanmaktadır. Her sütuna karşısındaki duvarda aynı ebatta bir duvar payesi tekabül etmekte, bunların arasında altlı üstü ikişer pencere yer almaktadır. Batıdaki zemin kat mahfilleri ortada iki sütun arasındaki açıklık boyunca kesintiye uğratılarak buraya yalnızca Hüdayi Tekkesi’ne mahsus ilginç mimari unsur olan’’şeyh kafesi’’yerleştirilmiştir. Bu düzen Aziz Mahmut Hüdayi ile Hızır arasında geçtiğine inanılan bir menkıbeye dayanmaktadır. Cuma namazlarını takip edilen ayinlerde, Cuma namazını bu kafesin içinde eda eden Şeyh Efendi ayinin belli bir yerinde, dervişler kıyama kalktıktan bir müddet sonra kafesten çıkarak tevhithaneye girer ve ayindeki yerini alırdı. Gereğinde kapı şeklinde açılan kafesli bölmelerle kuşatılmış olan bu bölümün arkasında, iki uçunda kapılar olan bir koridor bu bağlantıyı sağlamaktadır. Şeyhler harem dairesinin bulunduğu batı kesiminde, binayı kuşatan dar bir geçide açılan ve Şeyh kapısı olarak nitelenen bir kapıyı kullanarak kafese girerdi. Bu sayede cemaate görünmeden rahat hareket etme imkanına sahipti. Kafesin kıble yönündeki sınırı hizasında yer alan bir seki, cami ve tevhithanenin ilk inşaat sınırını göstermektedir. Kuzey yönündeki mahfiller de ortada iki sütun arasındaki açıklık miktarınca kesintiye uğramakta ve bu açıklığın ekseninle harimin güney duvarında mihrap, kuzey duvarına son cemaat yerine açılan kapı, bununda karşısında yapının dış duvardaki esas kapı yer almaktadır. Dışarıdan bir sıra basamakla ulaşılan ve cami cemaatince kullanılan bu kapının üzerinde, ortada Sultan Abdülmecit’in tuğrası yer alır. Bunun yanında şair Ziver’in 1855 yılında talik yazı ile yazılan kitabesi bulunmaktadır. Bu esas kapının batı yönünde aynı şekilde önü basamaklı daha ufak boyutlu bir kapı yer alır. Bu kapının kitabesinde ise Mahmut Hüdayi’ye ithaf edilmiş bir beyit bulunur. Bu kitabe sülüs yazı ile yazılmıştır. Son cemaat yerinin doğu uçundan geçirilen minare, dışarı taşkın kare bir kaide üzerinde yükselen daire kesitli gövdesi, basit şerefesi ve kurşun kaplı koni külahı ile iddiasız bir görüntü verir.

Cami ve tevhithane binasının bodrum kapı dar ve ufak pencereler tarafından aydınlatılır. Burada halvethane veya çilehane mekanları bulunur.

KAYNAK: TAS-İSTANBUL
FOTOĞRAFLAR: EROL ŞAŞMAZ

AZİZ MAHMUT HÜDAYİ KÜLLİYESİ –ÜSKÜDAR -İSTANBUL Fotoğraf Galerisi

EROL ŞAŞMAZ