Arkaik Çağdan itibaren bütün Anadolu Medeniyetleri Miletos ören yerinde en göz alıcı eserleriyle temsil edilmektedir. Anadolu Beylikleri Dönemi mimarisinin bir şaheseri olan İlyas Bey Külliyesi, Menteşe Oğulları’nın son hükümdarı İlyas Bey tarafından Milet / Balat’ta 1404’te yaptırılmıştır. cami, medrese, imaret, çifte hamam, çarşı gibi birimlerden oluşmaktadır. Antik Miletos kenti üzerine kurulan Balat'ta, Menteşe Beyliği döneminde inşa edilmiş çok sayıda yapıların en görkemlisi ve döneminin en önemli mimarlık eserlerinden birisidir. Bizans döneminde küçülerek antik tiyatro ve çevresinde bir kale kent niteliğindeki Miletos Palatia / Balat yerleşimi Menteşe Beyliği'nin eline geçmesinden sonra deniz ticaretinin buradan yapılmaya başlanmasıyla tekrar canlanmıştır. Ankara Savaşı’nın ardından, Timur tarafından beyliğin Menteşe Hanedanı’na verilmesinden sonra, Balat’ın 15. yüzyılın ilk yarısında Beçin’den sonra Menteşe Beyliği'nin ikinci başkenti olduğu bilinmektedir. Ege’deki Hristiyan dünya ile Anadolu Müslümanlarının tartışmalı sınır bölgesinde yer almasının yanında yöredeki İslami anıtların boyutları ve güzellikleri Beylikler Dönemi’nde burada gelişmiş bir toplumun var olduğunu ortaya koymaktadır. 1890'larda Büyük Menderes Havzasında gerçekleşen şiddetli deprem sonucunda tahrip olan Cami ve Külliyesi 1900'lerin başında Söke eşrafından Hacı Halil Paşa tarafından tamir ettirilmiştir. Hacı Halil Paşa bu hizmetinden dolayı 1905 senesinde Padişah II. Abdülhamid tarafından “ikinci rütbeden bir Kıt’a Mecîdî Nişan-I Zî-Şânı” ile ödüllendirilmiş. Ayrıca Almanların yürüttüğü Miletos kazı çalışmalarına yaptığı katkıdan dolayı da Kaiser II. Wilhelm, Hacı Halil Paşa’yı 22 Eylül 1902 tarihinde üçüncü rütbe Aigle Rouge (Roter Adlerorden) nişanına layık görmüş. Yine 1955 yılında depremden zarar gören Balat Köyü, antik kentin dışına yapılan deprem konutlarına taşınmış, Balat'tan geriye kalan cami cuma ve bayram namazları için kullanılsa dahi yerleşime uzak oluşundan dolayı yıllar içerisinde ibadethane işlevini kaybetmiştir. Depremin ardından 1955-1972 tarihleri arasında Vakıflar Genel Müdürlüğü, 1985 yılında da İstanbul Alman Arkeoloji Enstitüsü ve Milet Kazısı Başkanlığı tarafından koruma amaçlı bazı müdahalelerde bulunulmuştur. bakımsız kalan yapı 20 yy başında geçirdiği tamirden yaklaşık 100 yıl sonra o dönem bu işi üstlenen Hacı Halil Paşanın torunlarının sahibi olduğu Söktaş firması tarafından restore edilmiş ve çalışmalar 2011 yılında tamamlanmıştır. Son geçirdiği kapsamlı restorasyondan sonra İlyas Bey Külliyesi’nin restorasyon projesi Avrupa’nın kültürel miras değerlerini korumayı misyon edinen Europa Nostra’nın “tarihî yapıtların onarımı ve korunması” kategorisinde 2012 yılında ödül almıştır.
CAMİİ 2.jpg)
