Külliye, İstanbul’un Eyüp İlçesi, Nişanca Mahallesi’nde, Baba Haydar Mektebi Sokağı ile Balcı Sokağı’nın kesiştiği köşede yer almaktadır. Doğu cephedeki cümle kapısı üzerinde yer alan kitabeye göre külliye, H.1147 / M.1734–1735 yıllarında Hacı Beşir Ağa tarafından yaptırılmıştır.
Kitabenin okunuşu;
“Hazret-i Hâlid-i zişân Ebı’Eyyûb kim Şeref-i nâmı ile buldu belde-i izz ü alâ O şehinşâh-ı keramet O Velî-i mutlak
Mâlik-i mülk-ü gaza server-i cünd-i şühedâ
Oldu ser veçhile memdûh-ı Resûl-ı Ekrem Nola eylerse şefâ’at O sâadet-Pirâ Mahzen Lillah an-ı iclâle binâi yapdı Mekteb-i pâkle bir medresei müstesna
Mefhar-ı dâr-ı sa’âdet Ağası Hacı Beşir Ki semâhatde odur sâhib-i dest-i beyzâ Gülşen-i ilme bahâr-ı keremi ebr-i mutir
Gonce-i ma’rifet Allah’a verir neşv ü nemâ
Cism-i pâkin kılub iksir lutfdan tahmir Tab’ını lübb-i inayet yaratmış Mevlâ Kadd-i evsâfına götürür anın sevb-i beyân Lane-i tenin hümâ medhine ser ma’na
Yâne lazım kalem-i acize vasfın tahrir Hasb-i hâlin eser-i hayrı kılarken imâ
Ders-i medhin o mekarim şiyemin ey hevâce Sebak-âmûz nazm kılmağa hacet ne-reva
İdelim hayr-ı du’âyı bize vâcib oldur Kılalım dergâh-ı Mevlâ’ya senasın inha İzz ü rif’at ile zişân ola Yâ Rabb hemin Tusen-i çarh murâdınca ola pâ-ber-câ
Oldu bu mısra’i pâkize Muhibb’â târih Câmi’-i ilm ü amel dar-ı hadis zibâ 1147(M.1734)”.
Mimari Tanım:
Doğu-batı doğrultuda eğimli bir araziye inşa edilmiş olan külliye; medrese, sıbyan mektebi, kütüphane, çeşme ve servis mekânlarından (tuvalet, abdesthane ve çamaşırhane) oluşmaktadır .
Hacı Beşir Ağa’nın H. 1148 / M.1735-1736 tarihli vakfiyesinde külliye; “…müceddeden bina ve inşa ve vakf eylediğim kaviyyü’l-esas kütübhane-i bala ve muallimhane-i ulya ve sekiz adet hücre-i valayı müştemil olan medrese-i latifelerine …” şeklinde tanımlanmaktadır.
Ana hatlarıyla asimetrik bir planlamaya sahip olan külliye, iki farklı kütleden oluşmaktadır. Kurulduğu arazinin eğiminden dolayı bu yapılar iki farklı kota inşa edilmiştir. Daha alçak kotta olan doğu cepheye fevkani bir görünüşe sahip olan iki katlı sıbyan mektebi yerleştirilmiştir. Sıbyan mektebinin alt katında, depolar ve küçük bir avlu yer alırken; üst katta dikdörtgen planlı bir dershane ve küçük bir revaklı avlu mevcuttur. Ancak üst kattaki bu revaklı avlu son yıllardaki onarımlarda ahşap malzemeyle kapatılarak bir mekâna dönüştürülmüştür. Sıbyan mektebinin doğu cephesine bir çeşme yerleştirilerek cephede bir hareketlilik sağlanmıştır. Üst kotta yer alan batı cephede ise medrese, dershane-mescit, kütüphane ve servis mekânları bulunmaktadır. Sıbyan mektebinden bağımsız olarak “L” planlı bir şemaya sahip olan bu yapılar birlikte düzenlenmişlerdir. Etrafı yüksek duvarlarla çevrili olan külliyenin kuzey, güney ve doğu cephelerinden yol geçmektedir. Ayrıca güney cephenin bir bölümü yüksek binalarla çevrelenmiştir. Batı cephenin hemen önüne de yüksek binalar inşa edilmiştir. Külliyenin kuzey cephesi tamamen sağır bırakılmıştır. Sadece kuzeydoğu köşede yer alan sıbyan mektebinin sonradan eklenen bölümünde kuzey cepheye açılan iki adet penceresi bulunmaktadır. Güney cephede de muhtemelen son yıllardaki onarımlarda açılmış olan bir taçkapı yer almaktadır. Külliyenin doğu cephesini sıbyan mektebi, çeşme ve cümle kapısı oluşturmaktadır. İki katlı bir düzenlemeye sahip olan sıbyan mektebinin alt katında bir kapı ve çeşme; üst katında ise iki adet pencere açıklığı mevcuttur.
Külliyenin Balcı Sokağa (doğu cephe) açılan iki adet orijinal girişi bulunmaktadır. Kapılardan biri sıbyan mektebine, diğeri uzunca bir merdivenle medresenin avlusuna açılmaktadır. Sıbyan mektebinin güneyindeki cümle kapısı külliyeye girişi sağlamaktadır. Beyaz renkli düzgün kesme taşlarla oluşturulan kapı, kahverengi kaplama taşlarıyla çevrelenmiştir. Basık kemerli bir açıklığa sahip olan kapının üzerinde inşa kitabesi yer almaktadır.
Doğu cephedeki cümle kapısından girildiğinde uzunca bir merdivenle medresenin avlusuna ulaşılmaktadır. Revaklı avlunun ortasında bir şadırvan yer almaktadır. Ayrıca medreseyle sıbyan mektebi arasında da küçük bir avlu bulunmaktadır.
Malzeme ve Teknik:
Külliye, kaba yonu ve moloz taşla birlikte tuğla malzemeyle inşa edilmiştir. İki sıra tuğlanın arasına kaba yonu ve moloz taşlar yerleştirilerek almaşık duvar tekniği uygulanmıştır. Ancak son yıllardaki onarımlarda yenilenen sıbyan mektebinin ikinci katı kısmen ahşap malzemeyle oluşturulmuştur. Ayrıca pencerelerde lokmalı demir parmaklıklar bulunmaktadır.
Süsleme:
Külliyenin sadece doğu cephesindeki çeşmesinde ve yapıların beden duvarlarını sonlandıran saçaklarda süslemeden söz edilebilir. Tamamen düzgün kesme taş malzemeden inşa edilmiş olan çeşmenin profilli ince bir saçakla sonlandığı ve birleşik kaş kemerli olduğu görülmektedir. Diğer yapıların beden duvarları ise tuğla malzemeyle oluşturulmuş kirpi saçakla sonlanmaktadır.
Geçirdiği Onarımlar ve Bugünkü Durumu:
Yaptığımız arşiv taramalarında yapının onarım geçirdiğine dair herhangi bir belgeye ulaşılamamışır. Ancak harabe bir haldeyken 2010 yılında İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından onarılan külliye, özel bir vakıf tarafından kullanılmaktadır.
KAYNAK: HACI BEŞİR AĞA ESERLERİ ( LOKMAN TAY)
FOTOĞRAFLAR: EROL ŞAŞMAZ / İÇ MEKAN FOTOĞRAFLARI :LOKMAN TAY
HACI BEŞİR AĞA EYÜP KÜLLİYESİ – EYÜP – İSTANBUL Fotoğraf Galerisi
CAMİİ 2.jpg)
