Hükümet caddesi üzerinde yer alan yapının yerinde daha önce tek katlı Recep Ağa mescidi vardı. Bu yapının ne zaman yapıldığı kesin olarak bilinmemekle birlikte Recep Ağa 1689 öncesinde Kütahya mütesellimliği görevinde bulunduğu için 1689 öncesinde yapıldığı düşünülmektedir . Yapıya ait herhangi bir vakıf bulunmadığı için zamanla harap olmuş ve 1749/1753 yılları arasında Anadolu eyalet valisi olan Yahya Paşa tarafından yeniden fevkani olarak yaptırılmış ve yanına bir de sıbyan mektebi eklenmiştir. 1824 Yılında Seyit Ömer Paşa Medresesinin müderisi Hatip Ahmet Efendi yapıyı tamir ettirmiş ve yapının altında bulunan arsaya 5 dükkan yaptırıp camiye vakfetmiştir.
15 Eylül 1824 tarihli vakfiye şu şekildedir:
“Sahip-ül hayrat velhasenat ve ragib-ül Cennat-ı vedderecat işbu bais-ül kitap Seyyid Ömer medresesinin müderrisi hatip Ahmet Edip efendi ibni süleyman ef meclis-i şer'i enver ve mahfil -i dini münifi ahdarda vakf -ı Atiyüzzikre liecelittesçil veliemrittekmil mütevelli nasbeylediği zikri ati cami-i şerifin beratı alişan imamı olan Mehmet Fevzi efendi muvacehesinde ikrar -ı tam ve takrir·i kelam edüp, Saray vali civarında kâin Milas'lı Kütahya mütesellimi Recep ağa mescidi olup mürur-u eyyam ile harabe müşrif olmağla. sabıka Anadolu valisi veziri mükerrem Yahya paşa hazretlerinin mescidi mezkürü tevsiye ve müceddeden bina ve ihya eylediği fevkani camii şerifin tamir ve termimine kâfi iradı muayyenesi olmamağın vakfına en'fa olmak üzre cami-i mezkürün altında bulunan boş arsa üzerine kendi helal malımdan bina eylediğim bir nalbant dükkanı, bir saraç dükkanı ile üç adet mağazaları vakfeyledim . ilah 21 Muharrem 1240”
Tekrar harap olan yapı halkın yardımlarıyla 1858/1859 yılında ahşap olarak yeniden yapılmış ve Yeşil Cami adını almıştır . Bugünkü yapı ise 1905/1906 yıllarında Kütahya Mutasarrıfı Fuat Paşa’nın önderliğinde kâgir olarak inşa edilmiştir . Yapıya ait 3 kitabe bulunmaktadır. İçerideki kitabeler iki ayrı levha üzerinde yer almaktadırlar ve 1858 tarihine aittir.
İçerideki ilk kitabe şu şekildedir:
“Bi Hamdillah bu mabedhane gör, yapıldı tamam oldu ……. derun’u beldede nam -u benam oldu.
Bunu Tab’ı beşerle hatm-i inşa etme nâkabil Mücerret avni Hak ile peziray-ı hitam oldu.
Gelüp bunda cemaat ile kulluk etmeli Hakka İbadet etmeli Allahca layıklı makam oldu Buna
herhangi zat -ı muhterem oldu ise bais O zat-ı kadr -i âlî mazhar’ı feyz-i meram oldu.
Yazup bu levhamı vaz’ı eser etmekti maksudum Hakka şükür müyesser gerde- Rabb’ül enam oldu
Didim târihi tam ahseni… Hakka hamdolsun
Yapıldı layıkında pek yeşil cami tamam oldu (1275)
İçerideki ikinci kitabe şu şekildedir:
“Bî avnullah bu taathane tezyin oldu ki elevvel Münakkaş minberi mihrap ile kürsi ve ser mahfil
Lânet eyleyüp ashab-ı hayratla vücud buldu Naziri Mollabey camiinin eşkaline emsal Ki indillah kabuduldür böyle hayre sarfolan akçe Sahavet üzre sarfet vârını hayrata la tepkal
Kazai ateşi endaht olup harkoldu bir anda Muhussiin resmile inşasını hatmettiler ecmel Ki emsalinde bi tanzir olup medhine sezadır hem Bu mabedhanenin medhine çok vasfettiler edval
Rıza şol cevheri harfile beyan etti Küşad olmuş Yeşil Cami murabba şeklne es’el (1275)”
Giriş kapısında yer alan 1905/1906 tarihli kitabe ise şu şekildedir:
Cihânbân-ı muzaffer Hazret -i Sultan Hamid Hânın / Uluv-i himmetle kesb-i umrâneyledi her yer
Anın feyz-i amîm lütfunu idrâk içün lhâk / Ulü’l -ebsâre çâr etrafa bir medd -i nazar ister
Hüda eyyâmını ikbalini efzûn ide Aynî / Lisan-ı ümmete olsun duâsı tâ ebed zîver
Cümle yapıldı sâyesinde böyle bir cami / Metin ve dilnişin ve binazir ve muteber -i enver Gelüp tarih-i cevherdir buna cennetten on sahabî / Kütahya şehrine revnak fezâ bu maabed -i eşher (1321)”
Yapının mimarı bizzat Fuat Paşa’dır
Camiyi yapan ustalar koca Yorgi kafa ile İlya usta, minareyi yapan küçük Yorgi ve minare basamaklarını yerleştiren de Ahmet Minareci’dir . Hamza Güner Ahmet Minareci ile yaptığı söyleyişiden aktardığına göre; Fuat Paşa Ahmet Minareci’den caminin bir müslüman tarafından tamamlanması için her basamağı koyuşunda izaca’e suresini okumasını istemiştir.
Hem bu yapının hem de hükümet konağının inşası sırasında mali işlerle ilgilenmiş olan Yesarizade Rıza Bey’in anlattığına göre cami inşaatında hapishanede bulunan mahkumlar da çalışmıştı
Caminin açılışına özel bir albüm düzenlenmiş olup (İstanbul Üniversitesi kütüphanesi, Yıldız 90544) cildindeki süseme bu camide yer alan süslemelerle benzerlik gösterir .
Cami kesme taştan inşa edilmiş olup tek mekanlıdır. Harimi örten kubbe duvarlara gömülü 8 desteğe oturur. Caminin onikigen minaresi tamamen kesme taştan inşa edilmiştir ve şerefe kısmı köşklüdür. Minare bu haliyle Kütahya’da uygulanmış tek örnektir .
Caminin 4 cephesinde de ikişer tane payanda bulunmaktadır ve pencerelerle birlikte bu payandalar dişli kesme taşlarla kaplanmıştır. Cephenin diğer kısımları sıvalı ve yeşil renk boyalıdır. Camiye batı cephesinden kubbeli bir giriş mekanıyla girilir. Bu küçük kubbeyi ikisi serbest ikisi duvara gömülü 4 sütun taşır. Kubbeye geçiş elemanarı svri tromplardır. Sekizgen kubbe kasnağının her bir cephesinde 1 tane olmak üzere 8 penceresi bulunur. Giriş kısmının iki yanında birer tane sivri kemerli pencere bulunmaktadır. Bu pencerelerle aynı forma sahip 2 pencere güneyde, 3 pencere doğuda ve 3 pencere de kuzeyde yer alır. Kuzeyde yer alan pencerelerden birisi mahfil katındadır. Tüm bu pencereler aynı forma sahiptirler. Giriş mekanında, yapının ana gövdesinde ve kubbede kaval silmeli, kademeli ve en üstte sık diş sırası olan saçak kornişi yer alır.
Caminin içi kubbeden zemine dek neredeyse boş yer kalmayacak şekilde süslenmiştir. Alçı sıva üzerine kalemişi, yağlı boya, tempera, malakari, edirnekari ve altın yaldız olmak üzere çeşit çeşit süslemeler bulunmaktadır. Kubbenin tamamına hakim olan malakari yıldızlar mekanın farklı yerlerinde de bulunur. Mihrap alçı kabartmadır. Kalemişi ve altın yaldız süsleme bulundurur. Mihrap nişinde neredeyse tüm mihraplarda gördüğümüz kandil motifi kalemişi olarak işlenmiş şekilde yer alır. Vaaz kürsüsü güneydoğu köşede olup konik biçimlidir. Altın yaldız ve kalemişi ve ajurlu süsleme barındırır. Minber güneybatı köşededir. Minberde alçı kabartma, kalemişi, ajurlu ve edirnekari süslemeler görülür. Edirnekari kartuşlar içerisinde “Bani Fuat Paşa” yazıları bulunur. Minber köşkünün üzerinde yer alan külah uzatılmış soğan biçimlidir. Harimin kuzeyinde yüksek bir mahfil yer alır. Mahfilin alt kısmı tamamen süslüdür. Mahfile çıkan merdiven diyagonaldir ve tamamen süslenmiştir. Kalem işi ve altın yaldız dikkat çeker. Korkuluk kısımlarında yıldız formlu ajurlu süslemeler bulunur. Mahfile çıkında kuzeydoğu köşede minare kapısı yer alır. Mahfil korkulukları da yıldız şeklinde ajur tekniği ile süslenmiştir. Trompların içinde ve kubbeyi taşıyan kemerlerin köşelerinde barok ve ampirik süslemeler yer alır. Sık görülen madalyon formları alçı kabartmadır ve altın yaldızla kaplanmıştır. Tüm pencere açıklıklarının iç kısmında sağ ve sola çakılmış altıgen ahşap parçalar bulunur. Bu parçalara kalemişi tekniğinde natüralist çiçek motifleri işlenmiştir. Kubbeyi taşıyan kemerlerden tam doğu ve tam batı aksta bulunan kemerlerin içlerinde hilal ve tarikat taçları bulunur. İki hilal içerisinde 14 farklı tarikat tacı işlenmiştir. Bu hilaller ve taçlar alçı kabartmadır. Doğu ve batı duvarda bulunan bu süslemeler anlam olarak caminin doğudan batıya her inanç ve düşünceden herkese açık olması olarak yorumlanır. Kubbe eteğinde yer alan Ayetel Kürsi Kütahyalı hattat Tekirdağlı Halil Efendi’nin Kütahya Ulu camiindeki yazı kalıplarından faydalanılarak yazılmıştır. Caminin genel olarak süslemelerinin Kütahya’da sürgü bulunan ressam Rıza Bey tarafında yapıldığı söylenmekedir .
Harimde yer alan duvar saati her şeyiyle neyzen saatçi Mustafa Efendi tarafından imal edilmiştir. Ayrıca caminin kubbeden sarkan avizesi orijinaldir.
CAMİİ 2.jpg)
